Cari İşlemler Dengesi (Cari Denge) Nedir?

Tolga TURAN
TOLGA TURAN turantolga@gmail.com

Ödemeler Dengesi

 Ödemeler Dengesi, merkez bankamız tarafından IMF standartlarına göre hazırlanıp yayınlanan istatistiksel bir rapordur. Genellikle aylık, üçer aylık ve yıllık dönemleri inceler ve bu dönem aralıklarıyla yayınlanır. TCMB internet sitesinde Uluslararası Para Fonunun (IMF) üye ülkelerine yol gösterici olarak hazırladığı Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu El Kitabı’nda yer alan uluslararası standartlara göre düzenlendiği ve ayrıca Ödemeler Dengesi istatistiklerini ülkeler bazında karşılaştırmaya olanak tanıdığı da açıklanmış. Bir ekonomide yerleşik kişilerin diğer ekonomilerde yerleşik kişiler (yurt dışı) ile belli bir dönem içinde yapmış oldukları ekonomik işlemlerin sistematik kayıtlarının derlenmesi ile oluşturulduğu belirtilmiş.

 Artı ve eksi değerlerinin toplanmasıyla rapor sonunda dengelenerek sıfırlanan 5 ana kalemden oluşur. Bu kalemler; Cari İşlemler Hesabı, Sermaye Hesabı, Finans Hesabı, Net Hata Noksan, ve Rezerv Varlıklar’dır. Bu kalemlerdeki bazı alt kalemler bir ülkedeki ekonomik faaliyetin değişimi, yönü ve dünya ekonomisindeki yeri hakkında çok önemli bilgiler verir. Dönem dönem bazı kalemler araştırmacıların daha çok ilgisini çeker. 

 Bu kalemleri liste halinde de yazalım:

- Cari İşlemler Hesabı

- Sermaye Hesabı

- Finans Hesabı

- Net Hata ve Noksan

- Rezerv Varlıklar Hesabı (örn. Merkez Bankası Rezerv değişimleri)

Cari İşlemler Hesabı ve Finans Hesabı üzerinde yoğunlaşan Cari İşlemler Dengesi (kısaca Cari Denge) Ödemeler Dengesi raporunun muhtemelen en popüler, en çok tartışılan konusudur. 

Cari İşlemler Dengesi

 Cari Denge; ülke ekonomisine katılan dış kaynaklı gelirler ile ülke ekonomisinden başka ülkelere aktarılan dışarı yönlü giderler arasındaki işlemler dengesidir. Cari İşlemlerde ortaya çıkan dengesizlikler, Ödemeler Dengesi’nin diğer hesap kalemleri ile telafi edilir, dengelenir.

Cari İşlemler Hesabı Kalemleri

1- Dış Ticaret Dengesi (Mal Dengesi): İthalat-İhracat işlemleri

2- Hizmetler Dengesi: Turizm, bankacılık ve diğer hizmet sektörü işlemleri

3- Gelir Dengesi (Net Faktör Dengesi): Doğrudan yatırımlardan, portföy yatırımlarından ve borçlanmalardan kaynaklanan gelir ve giderler

4- Cari Transferler: Karşılıksız yardımlar, yurtdışından karşılıksız aktarılan fonlar

Cari İşlemler Dengesine Sermaye ve Finans hesapları da eklenerek kurulan dengeye Net Likidite Dengesi (açığı veya fazlası) denir.

 Cari Açık; Cari dengenin, giderler yönünde bozulduğu anlamına gelir. Yurt dışına aktarılan giderlerin, yurt dışı kaynaklı gelirlerden fazla olduğu durumlarda ortaya çıkar.

 Cari Fazla; Dış kaynaklı gelirlerin, yurt dışına aktarılan giderlerden fazla olması durumudur.

Dış Ticaret Dengesi

 Cari İşlemler Dengesi’nin en önemli bileşeni Dış Ticaret Dengesi’dir. Ülkemiz ekonomisi istisnalar dışında on yıllardır Dış Ticaret Dengesi bakımından net ihracat aleyhine açık vermektedir. Dış ticaret açığı bazı ekonomistler tarafından ülkemiz ekonomisinin kronik sorunlarından biri olarak görülmektedir. Enerjide dışa bağımlılığımız genellikle bu durumun en önemli nedeni olarak gösterilir.

Dış Ticaret Dengesi’nde ihracat aleyhine ortaya çıkan negatif fark Dış Ticaret Açığı olarak adlandırılır ve zaman zaman Dış Açık biçiminde kısaltılarak kullanılır.

 Cari Denge neden önemlidir?

 Ülkeler Cari Açık verdiklerinde ülke ekonomisine katılan yabancı kaynakların, ülkeyi terkeden fon kaynaklarından daha az olduğu anlaşılır.

 Ülkeler aradaki farkı ya ödemeler dengesindeki Rezerv Varlıklarını kullanarak veya Finans hesaplarındaki hareketler ile (örneğin dış borçlanma yoluyla, ülkeye gelen doğrudan sermaye yatırımları yoluyla, portföy yatırımları yoluyla) tamamlamış olurlar. Böylece Ödemeler Dengesi hesabında cari açık dengelenmiş olur. Bu işlemlerin kesin olarak hesaplanması oldukça güç olduğu için ortaya çıkan kaynağı belirsiz farklar ödemeler dengesinin Net Hata ve Noksan hesabında gösterilir.

 Cari açığın finansmanı konusunda ve cari açık verip vermemek konusunda ülkeler kendi koşullarına uygun ekonomi politikaları belirlemeye çalışırlar. Çünkü ülkedeki paranın değeri, döviz kurlarındaki değişimler ve faiz oranları, dolaylı olarak istihdam verileri ve enflasyon, büyüme ve daha birçok makro ekonomik etken bu politika tercihlerine bağlıdır.

Cari açık konusu, ekonomistlerin her durumda geçerli politika önerileri söz konusu olamadığı için finans ve ekonomi çevrelerince en çok tartışılan konulardan biridir. Ülkemiz son yıllarda cari açıkla büyüme stratejisinden vazgeçmiş görünüyor. Bu tercihin olumlu ve olumsuz sonuçları ortaya çıktıkça büyüme modeli tartışmaları da elbette sürüp gidecek.

Yazara Ait Diğer Yazılar